Энэ сарын 22, 23-нд болох Бурхан Халдун уулын төрийн тахилгад 99 бөө оролцох бөгөөд Төрийн голомтын галын тахилга, Хар сүлдний тахилгыг Төрийн тахилгын ёслолын өмнөх шөнө “Мөнх тэнгэр хороо”-ны шийдвэрээр сонгосон есөн шилдэг зайран үйлдэнэ.

Бөө нарыг ингэж өргөн бүрэлдэхүүнтэйгээр оролцуулах шийдвэрийг Монгол Улсын ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх өнгөрсөн тавдугаар сард гаргасан юм. Монголын нууц товчооны 272 дугаар зүйлд бичсэн үг, хэллэгээс төрийн нэрийн өмнөөс олон бөөгөөр тодорхой зорилго бүхий үйл хийлгэх тохиолдол байсан гэдгийг судлаачид гаргаж иржээ.
Монгол Улсын хэмжээнд өдгөө 10 мянга гаруй бөө байдаг гэж үздэг бөгөөд тэдгээрээс дор хаяж 13 жил бөөлсөн, ёсзүйн хувьд үлгэр жишээ, өөрийн санаачлагаар нийгмийн сайн сайхны төлөө үйлс хийсэн, аливаа гэмт хэрэгт холбогдож байгаагүй, нэр хүнд цэвэр ариун гэх мэт олон шалгуурыг хангасан шилмэл 99 бөө Бурхан Халдуны төрийн тахилгад оролцох аж.
Тэд эдгээр өдрүүдэд Бурхан Халдун уулнаа мөн нарны залбирал, лусын тахилга, хайрханы тахилга, галын тахилга зэргийг үйлдэнэ.

НАРНЫ ЗАЛБИРАЛ
Эртний хятадын түүхч Сыма Цяний “Түүхийн тэмдэглэл”-ийн 110-р бүлэгт “Шаньюй өглөөд өргөөнөөсөө гарч мандах наранд мөргөл үйлдэнэ. Оройд саранд мөргөнө”[1] гэж тэмдэглэсэн нь өвөг монголчууд нар, сарыг дээдлэн шүтэж байсныг нотлох бичгийн сурвалж бөгөөд археологийн судалгаагаар Хүннүгийн хаадын булшнаас  нар, саран дүрстэй алтан ялтаснууд олонтаа олдсон нь үүнийг давхар нотолдог байна. Наранд хандан залбирах, өчил өчих, андгай тавих ёс XIII зууны монголчуудад ямар байсныг Монголын нууц товчооны 103 дугаар зүйлд тодорхой өгүүлж байна. Гурван мэргидээс амь аварсан “Бурхан халдуныг манагар бүр малиасугай өдөр бүр өчсүгэй. Ургийн ураг мину ухтугай хэмээн  наран эсрэг бүсээ хүзүүндээ эрихэлж махлайгаа гартаа сээжиглэж гараа өвчүүндээ мөөлдөж наран зүг есөнтөө сөгдөж сацал өчүүл өгөв” гэсэн нь  наранд залбирах зан үйлийг монголчууд тэр үед хэрхэн үйлдэж байсны бодит дүрслэл мөн гэж судлаачид үзжээ. Энэхүү Тэнгэр, Наранд залбирах зан үйл монгол бөөд орхигдолгүй явж ирсэн бөгөөд олон, цөөн бөө оролцсон аливаа  тайлга тахилгын үеэр заавал хийдэг үйлийн нэг болоод байна. 

ЛУСЫН ТАХИЛГА
Монгол бөөд Тэнгэр-Газар-Хүн гэсэн гурвалыг чухалд үздэг бөгөөд “Газар” гэх ойлголт нь “Этүгэн” буюу дэлхийг бүхэлд нь хэлдэг учраас уул хайрхан тахихын цаана ус голд  өргөл тахил өргөж, хүндэтгэл үзүүлэх зан үйл давхар агуулдаг онцлогтой. Монгол бөөд Газрын эзэн, Усны эзэн гэсэн ойлголт эртнээс байсан бөгөөд  тэдгээр эздийг тайж тахих, аргадах, ивээл хүсэх зан үйл үйлдсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ уламжлал одоо ч мөрдөгдөж, бөөгийн тайлга тахилгын зан үйлийн нэг чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болж байна. Монгол бөөгийн лусын тахилга гэдэг нь тухайн газар усны эздийг баясгах, аргадах зан үйл юм.

 ХАЙРХАНЫ ТАХИЛГА
Монгол бөөгийн тухайлсан уул хайрхдыг тайж тахих зан үйл нь хувь хүн, өрх гэрийн хүрээнд, ураг удмын хүрээнд, орон нутгийн хэмжээнд, төрийн түвшинд гэсэн олон зэрэглэлтэй зан үйл юм. Хувь хүн, айл өрхийн хэмжээнд тайж тахих зан үйл нь тухайн уул хайрхны эзнийг аргадах, баясгах, ивээл хүсэх зан үйл бол Уул хайрханы төрийн тахилга нь Уулын тэнгэрийг тайж тахих зан үйл юм. Уулын тэнгэрийн тайлга нь “Нэг талаас тэнгэрт мөргөх ёс, нөгөө талаас уул усанд мөргөх ёс зэрэгцэн давхарлаж” байгаа хосолмол шинжтэй зан үйл бөгөөд Хүмүүн-Тэнгэр-Газар гурав хэмээсэн монгол бөөгийн гурвал үзэл ёсоор Хүн нь Газар, Тэнгэрийг эетүүлэгч үүргээ биелүүлж, бөөгөөр дамжуулан Тэнгэрийн ивээлийг өөртөө төдийгүй байгальдаа хүртээж, дундын бүтээлч холбоос болж байгаагийн нотолгоо мөн.

Төрөөс тусгайлан соёрхож үүрэгжүүлээгүй тохиолдолд олон, цөөн бөө нийлж, эсвэл дангаараа уул хайрхан тайж тахих зан үйл нь тухайн хайрханы эзэнд өчиж мэдүүлэх, аргадаж тайх, ивээл хүсэх, зон олноо даатгах, эсвэл тухайн тахилгын зорилгод хамаарах даатгал хийх зан үйлд хамаарна. Ийм төрлийн тахилгыг хэрхэн үйлдэх ёс, журам, өргөл тахил зэргийг  тухайн уул хайрхны эзэнтэй онгодын хүчээр харьцаж тодруулсны үндсэн дээр өвөрмөц онцлогт нь тохируулан тогтоодог байна.  

ГАЛЫН ТАХИЛГА
Монгол бөөгийн уул хайрхныг тайж тахих зан үйлийг галын өргөлгүйгээр огт хийдэггүй бөгөөд олон бөө чуулсан тайлга тахилгын үеэр Галын тахилгыг тусгайлан үйлдэх соёл тогтоод байна. Энэ нь нийт монголчуудынхаа галыг тахиж байна гэсэн ерөнхий агуулгатай зан үйл бөгөөд Төрийн тахилгын үеэр бол Монгол төрийнхөө гал голомтыг тахих зан үйл болно.  
Галын тахилгыг галын тэнгэртэй бөө нэр эрхлэн үйлддэг. Айл гэр буюу голомтын гал тахих, Галын тэнгэр тахих, Төрийн гал тахих зэрэг ялгаа зэргэмжтэй, нутаг нутгийн ёс өөр, түүнийгээ дагаад галын өргөл нь өөр, өөр байдаг онцлогтой.
                                                         
 

Нийслэлийн нутаг дэвсгэрт түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын ашиглалтын тусгай зөвшөөрөлтэй 140 аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагаанд нийслэлийн Байгаль орчны газар, нийслэлийн Онцгой байдлын газар, Экологийн цагдаагийн алба, Хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний ерөнхий газрын хамтарсан хоёр ажлын хэсэг төлөвлөгөөт бус хяналт шалгалтыг хийж байна. Хяналт шалгалт зургаадугаар сарын 15-ны өдрөөс эхэлсэн бөгөөд өнөөдрийн байдлаар шалгалтын явц 40 хувьтай үргэлжилж байна.

Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөлтэй аж ахуйн нэгж нь зам, барилгын материалын зориулалтаар ашиглах боломжтой, элбэг тархалт бүхий элс, хайрга, тоосгоны шавар, хүрмэн, боржин, дайргын зориулалттай барилгын чулууг олборлодог байна. Тус ААН-үүдийг шалгахад түгээмэл тархацтай ашигт малтмалыг тусгай зөвшөөрлийн талбайгаас хэтрүүлэн олборлох, ил уурхайн аюулгүй ажиллагааны дүрмийг зөрчих, холбогдох хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг сул мөрдөх зэрэг нийтлэг зөрчил илэрч байгааг албаны хүмүүс хэллээ.

НБОГ-ын газрын хэвлийн хяналт, нөхөн сэргээлт хариуцсан мэргэжилтэн С.Сүхцоож “Монгол Улсын Ерөнхий сайдын 2026 оны 05 дугаар сарын 29-ний өдрийн 10 дугаар албан даалгавар, Нийслэлийн Засаг даргын 2026 оны 06 дугаар сарын 10-ны өдрийн А/854 дугаар захирамж, холбогдох гурван яамны удирдамжийн дагуу дөрвөн байгууллагын хамтарсан хяналт шалгалтыг зургаадугаар сарын 15-наас долоодугаар сарын 2-ныг хүртэл зохион байгуулж байна” гэлээ.

НБОГ-ын геологи, уул уурхайн хяналтын улсын ахлах байцаагч Ш.Ачмаа “Нийслэлийн нутаг дэвсгэрт түгээмэл тархацтай ашигт малтмал хайх, олборлох чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагуудын үйл ажиллагаанд, талбай дээр нь хяналт шалгалт хийж байна. Хяналт шалгалтаар тусгай зөвшөөрлийн талбайгаас хэтрүүлэн олборлосон, ил уурхайн аюулгүй ажиллагааны дүрмийн хэрэгжилт хангалтгүй, ус ашиглагчийн нийтлэг үүрэг биелүүлээгүй, тухайн жилийн байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө батлуулаагүй, хөрс хамгаалах тухай хуулийн хэрэгжилт хангалтгүй, аюултай хог хаягдал хадгалах журмын хэрэгжилт хангалтгүй зэрэг зөрчил, дутагдал илэрч байна.

Өнөөдөр Налайх дүүргийн 3 дугаар хороонд ажиллалаа. Тус талбайд аж ахуйн нэгж шаврын ордын нөөцтэй, тоосго үйлдвэрлэх тусгай зөвшөөрөлтэй боловч өөр төрлийн ашигт малтмал олборлож, элс хайрга угаах үйл ажиллагаа явуулж байв. Уг зөрчлийг бүртгэж, цааш зөрчил шалган шийдвэрлэх ажиллагаа үргэлжилнэ. Шалгалтаар аж ахуйн нэгж, байгууллагын зөрчил, дутагдлыг арилгуулж, хуулийн хүрээнд улсын байцаагчийн шаардлага тавьж, зөвлөмж зөвлөгөө өгч ажиллаж байна” гэв.

Экологийн цагдаагийн албаны байцаагч Б.Хосбаяр “Монгол Улсын Ерөнхий сайдын албан даалгаврын хүрээнд цагдаагийн байгууллагаас бусад мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтарсан хяналт шалгалтыг хийж байна. Түгээмэл тархацтай ашигт малтмал олборлох үйл ажиллагаа явуулдаг ААН, байгууллагад камерын хяналт байгаа эсэхийг шалгаж, зөрчил дутагдлыг илрүүлж, холбогдох байгууллагуудад шилжүүлэн ажиллаж байна” гэлээ.

Налайх дүүргийн ЗДТГ-ын байгаль орчин хариуцсан мэргэжилтэн Б.Батчимэг “Налайх дүүргийн Засаг даргын 2026 оны А172 дугаар захирамжийн хүрээнд Онцгой байдлын ерөнхий газрын Уул уурхайн аврах 09 дүгээр ангитай хамтран дүүргийн 3, 8 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт нүүрсний олборлолтын лицензтэй талбай болон нийтийн эзэмшлийн талбайд ил цооног, нүх сүвийг илрүүлж, урьдчилан сэргийлэх үзлэг шалгалтыг зохион байгуулж байна. Үзлэг шалгалтаар нийт 62 ил цооног, цөмрөлт илрүүлж, нүүрсний тусгай зөвшөөрөлтэй таван аж ахуйн нэгжид хамаарах талбайгаа аюулгүй болгох хугацаатай мэдэгдэх хуудас өгч ажиллаж байна” гэсэн юм.

 

Багш, сурагчдын ачааллыг бууруулж, боловсролын хүртээмжийг нэмэгдүүлэх зорилгоор нийслэлийн дүүрэг бүрд “Хотхоны бага сургууль”, “Төрөлжсөн ахлах сургууль” байгуулах ажлыг эхлүүллээ. Энэ хүрээнд 2026 оны зургаадугаар сарын 18-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал, нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч  Б.Пүрэвдагва нар нийслэлийн ерөнхий боловсролын "Оюуны Ундраа" сургуульд ажиллалаа.

Энэ үеэр Хотын дарга Б.Пүрэвдагва “Өнөөдрийн байдлаар Улаанбаатар хотын төрийн болон төрийн бус өмчийн сургуулиудад нийт 412 мянга гаруй хүүхэд суралцаж байна. Үүнээс 3000-аас дээш сурагчтай, ачаалал өндөртэй 38 сургууль үйл ажиллагаа явуулж байгаа бол нэг ангид 46-аас дээш сурагчтай 77 сургууль бий. Хотхон, хорооллын тоо нэмэгдэж байгаа ч сургуулийн хүртээмж хангалтгүй хэвээр байна. Тиймээс энэ асуудлыг түр зуурын арга хэмжээгээр бус, бага болон ахлах сургуулийн зохион байгуулалтыг шинэчлэх замаар системтэй шийдвэрлэнэ.

"Оюуны Ундраа" сургууль нь нийслэлийн ачаалал өндөртэй сургуулиудын нэг буюу өнөөдрийн байдлаар 4700 гаруй хүүхэд суралцаж байна. Ирэх хичээлийн жилээс тус сургуулийн бүтцэд өөрчлөлт оруулж, дэргэдэх хүүхдийн тоо нь цөөрсөн цэцэрлэгийн байрыг бага сургуулийн зориулалтаар ашиглана. Харин одоогийн сургуулийн байрыг төрөлжсөн ахлах сургууль болгон зохион байгуулж, намраас сурагчдаа хүлээн авч эхэлнэ. “Хотхоны бага сургууль”, “Төрөлжсөн ахлах сургууль” байгуулах ажил тус сургуулиас эхэлж байна. Миний хувьд хүүхэд гэрээсээ хол, түгжрэл дунд сургуульдаа явах бус, боловсролын үйлчилгээ хүүхдийн гэрт ойр байх ёстой гэсэн зарчмыг баримтлан ажиллаж байна” гэлээ.

Боловсролын хүртээмжийг нэмэгдүүлэх энэхүү шинэчлэл нь Улаанбаатар хотын түгжрэлийг бууруулах бодлогын нэг хэсэг юм. Сургууль, цэцэрлэгийг хүүхдийн амьдарч буй орчинд ойр байгуулснаар сурагчид хол зайд зорчих шаардлагагүй болж, өглөө, оройн оргил цагийн замын хөдөлгөөний ачааллыг бууруулах ач холбогдолтой.