Үйл явдал
Монгол Улсын Гавьяат багш, зурхайч Я.Аюурзана: Билэгдэлтэй үг биелж баяр жаргал авчирдаг ерөөл лугаа юм
- “Хилэнт эх” хэмээх модон хөх луу жилийн өнгө зурхайд хэрхэн бууж байна вэ?
- Хөх луу жил морилон ирж байна. Жилийн өнгө төлөвийг гаргадаг олон аргаас хамгийн магадлал сайтай нь “Шороон үхрийн зурлага” юм. Энэ жил уг зурлагаар ногоон толгойтой, улаан ходоодтой шар үхэр зурагдаж байгаа. Шар өнгө нь шороон махбодын өнгө юм. Энэ нь байгалийн болон таримал ургамлын ургац сайн байхын шинж. Толгой ногоон байгаа нь жилийн эхэнд хавар салхи ихтэй, цасан ба шороон шуургатай. Өвлийн улирлаар үзэхэд эхэн сардаа цасан шуургатай гэж сэрэмжлүүлж байна. Ходоод улаан байгаа нь жилийн дундуур өөрөөр хэлбэл зуны дунд сард халуун болно. Зарим нутагт ган болох магадлалтай. Мөн хавар, зун, намрын дунд саруудад хуурайшилт ихтэй, галын аюулаас болгоомжлууштайг илтгэж байгаа юм.
Үхэр хариулаач нь ногоон дээлтэй, цагаан бүстэй, шар царайтай, үс нь хоёр чихний араар орсон, нэг хөлдөө гуталтай, хөл нүцгэн хүүхэд гүйж яваа юм. Үхэр хариулаач хүүхэд байгаад, үс нь чихний араар хийсэх нь нялхаст ээлтэй, ард олон амгалан байхыг, залууст буюу түшмэдэд маш хатуу, өвгөдөд буюу өндөр дээд албан тушаалтнуудад хатуу, ногоон дээл, цагаан бүстэй гүйж яваа нь хэл ам, хямрал эсэргүүцэл гарах магадлал байна гэж сэрэмжлүүлж байгаа юм. Нэг хөлдөө гуталтай, нөгөө нь нүцгэн байгааг дүрсэлбэл алаг цоог бороотой, зарим нутагт хур багатай, зарим газар үер усны аюул гарч болзошгүйг анхааруулж байна.
- Цагаан сар. Төрт ёсны энэ баяр ойртоход танд юу бодогддог вэ?
- Цагаан сар -төрт ёсны энэ баяр бол олон зуун мянган жил, олон нийгэм төр засгийн үед орхигдолгүй тэмдэглэсээр ирсэн үндэсний уламжлалт өв соёл юм. Ахас ихсээ хүндэлж, золгож мэндэлдэг өвөрмөц сайхан ёс заншил, зан үйлээрээ монголчууд дэлхийн бусад олон ястан үндэстнээс ялгардгаа Цагаан сарын баяраар л үзүүлж байгаа учраас ийм сайхан, ёс журамтай монгол хүн гэдгээрээ бахархдаг.
- Хүүхэд насны цагаан сартай холбоотой сайхан дурсамжаасаа хуваалцаач. Айл их хэснэ биз? Ер нь таны хүүхэд хаана өнгөрсөн бэ?
- Миний хүүхэд нас хөдөө өнгөрсөн. Цагаан сарын шинийн 1-нийг хоног тоолон хүлээнэ. Хөгшин залуугүй биедээ хүндэтгэлтэй хандана. Бага байхад гэртээ золгочхоод хамт өвөлжиж байгаа айлдаа зочилж бууз баншаар дайлуулна. Багачууд бидэнд хийх ажил мундахгүй. Ирэх зочдыг догдлон хүлээнэ. Хүн ирэх бараанаар нохой хорьж өгнө, золгоно, бэлгээ авна. Харин морь унаж чадахтайгаа болоход ахтайгаа авга, нагац нарынхаараа хэсдэг болсон. /инээв/ Тэднээр “Ямар том болоо вэ? гэж хэлүүлэх, морь унаад явах ямар их аз жаргал, баяр хөөртэй гоё гэж санана. Хөл газар хүрэхгүй хөөрч байгаа нь тэр. Харин манайх сургуульд орсноос хойш сумын төвд суудаг болсон. Тэр үед гэртээ золгочхоод багшийндаа очиж золгоно. Дунд ангид байхдаа ангийн болон хичээл заадаг багш нар, ангид хамт суудаг найзынхаараа орж золгоно доо.
- Монголчууд цагаан сараар ах дүү хамаатан садандаа “хувь” өгдөг. Хувь гэдэг нь хэн нэгэнд өгч буй хүндэтгэлийн идээний дээж хэсэг байсан. Хожмоо “хувь” нь хувьсаад бэлэг болсон тухай уншиж байлаа. Бэлгийн тухайд та юу гэж боддог вэ?
- Цагаан сараар “хувь” өгдөг үе байжээ. Тэр үеийн цагаан сараа “хувь сар” гэж нэрлэж байсныг түүхэн шастирт тэмдэглэсэн нь бий. Цаг цагийн хөгжил хувьслаар өөр нэр, ёс заншил нэмэгдэж баяжих нь зүй ёсны хэрэг. “Цаг цагаараа байдаггүй. Цахилдаг хөхөөрөө байдаггүй” гэж монголчууд цэцэлдэг шүү дээ. Цаг үеэ дагаад ах дүүсдээ, ахмадуудадаа хүндэтгэл үзүүлж, бэлэг өгөх зан үйл нь өөрчлөгдөж байна. Намайг багад лам багшдаа хадаг барьж мөргөж, золгодог байлаа. Одоо багш болоод хүн бүрд хүндэтгэл үзүүлж хадаг барьж золгодог болжээ.
Дээхэн үед ирсэн зочид золгоод сууж, хөөрөглөөд, мэндчилж аягатай цайгаа уусны дараа бэлэг сэлтгээ гаргаж дэлгээд гэрийн эзнээс эхлээд хүн бүрд барьдаг байсан юм. Одоо золгож байх үедээ ууттай бэлгээ задлалгүй барьчихдаг болоод байна. Мөнгө бариад золгоод байгаа нь бэлгээ хамт бариад байгаа хэлбэр юм байна. Эдгээрийг буруутгах аргагүй.
- Сар шинийн баяр бол бэлгэшээл шингэсэн баяр. Баярын өдрүүдээр үгийн сайныг хэлцэхийг чухалчилдаг. Үг амьтай тийм ээ?
Сар шинийн мэндчилгээний үгс нь бэлгэтэй сайхан үгс байдаг. Дүү хүн нь ахмадынхаа тохойноос нь өргөсхийн хүндэтгэл үзүүлж золгохдоо “Та амар байна уу?” гэх, хэрвээ багштайгаа золгож байгаа бол “Та амар айлдаж байна уу?” гэж мэндчилнэ. Хариуд нь “Мэнд ээ”, “Амар байна уу” гээд золгоно. Дүү хүн мөн л “Мэнд ээ” гэж хэлээд золгох үйл дуусна. Сүүлийн үед золгохдоо үнсүүлж, үнсэх үйл нэмэгдээд байна. Монголчууд саяхан болтол золгож байхдаа хэнийг ч үнсдэггүй байлаа. Одоо эргээд санахад халдвар хамгааллыг сахиж мэндчилдэг чухал мэндчилгээ байж.
Зарим залуус золгож байхдаа “Сар шинэдээ сайхан шинэлж байна уу?” гэж байх юм. Энэ нь “хөөрөглөж” байхад хэлэгдэх мэндчилгээ юм. Хөөргийг дүү хүн нь эхэлж бариад “Бие тань амархан сайн оров уу?” гэж хэлээд барина. Нөгөө хүн нь “Мэнд ээ, амар сайн оров уу?” гээд хөөргөө зөрүүлдэг. Хөөрөг аваад тамхилж байх үедээ “Та сар шинэдээ сайхан шинэлж байна уу” гэж мэндэлдэг юм. Шинэлэх гэдэг үгийн язгуур нь шинэ гэсэн үг. Шинэ жил гарлаа. Нас нэмэгдэж, шинэ настайгаа золгож шинэ боллоо. Бүх юм шинэчлэгдлээ гэсэн утга санаа байгаа юм. Зарим нь “Та шинэд амархан сайн шинэлж байна уу?”, “Мал сүрэг нь тарган сайн оров уу?”, “Сайхан хаваржиж байна уу?” гэх мэтээр мэндчилдэг. Зарим нэг хүмүүс энэ бүгдийг хурааж, “Тарган сайн оров уу?, Сайн оров уу?”гэж хэлж байх нь бий. Энэ нь зохимж муутай, агуулга нь тодорхойгүй мэндчилгээ болоод байгаа юм.
Хөөргийг барихдаа ахмад хүнийхээ хөөргийг хүндэтгэлтэй аваад өөрийн хөөргийг гарт нь бариулж байх нь түүнийг ихэд хүндэтгэж байгаа хэлбэр юм. Хөөргийг зөрүүлэхдээ харшуулахгүй байх ёстой. Өөрийн хөөрөгний толгойг суллаад жаахан дээш татах маяг үзүүлээд бусдад барьдаг. Хөөрөгний доороос чигчий хуруугаар унахаас сэрэмжлэн доороос нь түшиж бариад их л хүндэтгэлтэй өгч авалцдаг.
Хөөрөгний толгой дээр хуруугаараа дарж хүнд барьдаггүй. Толгойг доош дарж чангалах, толгой дээр нь дарж хүнд барих нь гашуудалтай байгаа юм уу, тэр хүнээ үл хүндэтгэсэн, эсвэл өөр санаатай байгааг илэрхийлсэн хэрэг болдог. Монголчуудын мэндлэх хүндлэх ёс журам нь маш их нарийн агуулгатай байдаг юм. Цагаан сараар мэндчилэхээс эхлээд бусад яриа хөөрөө нь билэг дэмбэрэлтэй сайхан үг хэлж, яриа өрнүүлдэг. Үг амьтай. Билэгдэлтэй үг биелж баяр жаргал авчирдаг ерөөл лугаа юм.
- Бас энэ өдрүүдээр цээрлэх ёсон бас байна аа. Ингэхээр өв соёлын том баяр төдийгүй хүмүүжлийн их ач холбогдолтой баяр юм шиг ээ. Тухайлбал, сар шинээр уйлах, хэрэлдэх, ширүүн үг хэлэхгүй гэх мэтчилэн.
- Хүмүүжлийн маш их ач холбогдолтой. Бусдыг хүндэтгэх хайрлах, энэрэл асралын сэтгэлийг үүсгэх, ахас ихсийг хүндэтгэх ёс зүй болон зочлох, зочлуулах мэндчилэх монголын өвөрмөц, ёс заншилд суралцдаг ач холбогдол бий. Цагаан сарын өдрүүдээр айлд зочилж очиход танихгүй зочид байвал тэдэнтэй бас золгож, мэндчилдэг. Энэ нь монгол хүн хэнийг ч хүндэлж хайрладаг сайхан сэтгэлтэй хүн гэдгээ харуулж байгаа юм. Хүүхдүүд маань таних, танихгүй хэнийг ч хүндэлж хайрладаг ёс зүйд суралцаж байгаа юм. Айлд зочилж буй хүн ёслол хүндэтгэлийн идээ зоогийг ёс журмыг бодож зооглодог. 40 наснаас доош хүн архи амсдаггүй. Түүнд архи хундагладаггүй. Цагаан сараар хүмүүс ер нь архи ууж согтуурдаггүй. Иймд ширүүн үг, хэл ам, хэрүүл үүсдэггүй. Ийм үйлээс хүн бүр цээрлэдэг. Энэ нь өөрийгөө болон бусдыг хүндэлж буй хэрэг.
Монголын цагаан сар бол ач холбогдол өндөртэй, дэлхийд бусдаас ялгарах маш их сайхан өвөрмөц соёл, ёс заншилтай юм. Бидний бахархалт, орхиж болохгүй, зайлсхийж болшгүй хүндэтгэн үзэх баяр юм.
- Ярилцсанд баярлалаа.
Үйл явдал
“Ерөнхий сайдаас асуу” уулзалтын үеэр иргэн, бизнес эрхлэгчдийг дэмжих 2027 оны төсвийн төслөө танилцуулав
“Ерөнхий сайдаас асуу” ээлжит уулзалт /2026.10.18/ Ховд аймагт болов. Ерөнхий сайд Н.Учрал “Шинэ Ховд” үйлдвэрлэл, технологийн парк ашиглалтад орсноор Евразийн зах зээлд бараа бүтээгдэхүүн экспортлох үүд нээгдэнэ.
Экспортыг дэмжих логистикийн төвийг Ховд аймагт байгуулна. Эрдэнэбүрэнгийн УЦС баруун бүсийн эрчим хүчний тусгаар тогтнолыг хангах том төсөл гэдгийг хүн бүр ойлгож, дэмжих нь чухал гэлээ. Мөн "Ховд эко цемент" үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтаар бахархаж буйгаа Ерөнхий сайд хэлээд Засгийн газар хөдөлмөрлөж, хийж бүтээж буй иргэн бүрээ дэмжинэ гэв.
Засгийн газар 2026 оны улсын төсвийн тодотголыг өргөн мэдүүлж, төрийн зардлаас 1.4 их наяд төгрөг танаж батлуулсныг танилцуулав. Хэмнэсэн зардлыг иргэдийн цалин хөлс, тэтгэвэр, тэтгэмж нэмэгдүүлэх, өрхийн бодит орлогыг хамгаалахад зориулна гэдгийг онцлов. Тухайлбал, 2026 оны арваннэгдүгээр сарын 01-нээс ахмадууд 100-300 мянган төгрөгийн суурь тэтгэвэр авна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тэтгэвэр 26 хувиар нэмэгдэж 600 мянган төгрөг, асран хамгаалагчдын тэтгэмжийг мөн 12 хувиар нэмсэн. Эмч, төрийн үйлчилгээний албан хаагчдын цалинг жигд 50 хувиар нэмнэ. Багш, боловсролын салбарын ажилтны цалинг бүтэн жилээр нь олгоход дутагдаж байсан 674.5 тэрбум төгрөгийг батлуулсан. Мах, гурил, хүнсний ногооны нөөц бүрдүүлнэ. Цахилгааны үнэ нэмэхгүй. Шатахууны импортын татварыг тэглэсэн шийдвэрийг үргэлжлүүлнэ гэлээ.
Мөн 2027 оны төсвийн төслийн онцлох есөн шийдвэрийг танилцуулав. Монгол Улс анх удаа Оюу толгойгоос хүртэх ногдол ашиг гурван их наяд төгрөгийн өгөөжийг ард түмэндээ хүргэнэ. 1072 хувьцааг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, өвлүүлэх, бэлэглэх, арилжих нөхцөл бүрдүүлнэ. Татварын реформ хэрэгжүүлж, иргэд, аж ахуйн нэгжийг 1.3 их наяд төгрөгийн татвараас чөлөөлнө. Тэтгэврийн реформоо үргэлжүүлж дундаж тэтгэврийг 1.3 сая төгрөгт хүргэнэ. Ахмадуудыг эмийн үнийн дарамтаас чөлөөлнө, иргэдийн эмэнд төлөх 79 тэрбум төгрөгийг халаасанд нь үлдээнэ. 16 мянган өрхийг орон сууцтай болгоно. Төрийн албан хаагчдын цалинг 10-20 хувь нэмнэ. Эрүүл мэнд, боловсролд хөрөнгө оруулж “Ногоон сургууль”-ийн тоог нэмнэ зэрэг иргэн, бизнес эрхлэгчдээ дэмжих төсвийн төслөө дэлгэрэнгүй тайлбарлалаа.
Мөн Засгийн газрын хэрэгжүүлж буй Эрх чөлөөний дөрвөн зам, дөрвөн чөлөөлөлтийн бодлогоо танилцуулсан. Төсвийн орлогод эзлэх татварын орлогын хэмжээг үе шаттайгаар бууруулж иргэд, аж ахуй нэгжийг дэмжинэ. Засгийн газар төрийн өмчит компаниудыг татан буулгаж байна. ТӨК-иудын реформыг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлнэ.
Баялгийн сангаас иргэн бүр тэгш өгөөж хүртэх боломжийг нээнэ. Баялгаа олборлох бус боловсруулж, нэмүү өртөг бий болгох хүрээнд Ган, Зэс боловсруулах цогцолбор, Нүүрс-пиролизын үйлдвэр, Хөнгөн цагааны аж үйлдвэрийн паркийн төслийг эхлүүлсэн. Эдгээр төслийн үр дүнд 2030 он гэхэд 41 мянган шинэ ажлын байр бий болно. Үйлдвэрүүдэд ажиллах хүний нөөцийн суралцах зардлыг Боловсролын зээлийн сангаас шийдвэрлэнэ.
Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг 2028 онд ашиглалтад оруулж, түлш, шатахууны хэрэглээнийхээ 50 хувийг хангана. 2030 он гэхэд 3199 МВт хүчин чадалтай болж эрчим хүчний бие даасан байдлыг бүрдүүлнэ. Хүнсний нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлж, үнэ тогтворжуулах бодлого баримтална. 50 мянган яндан буулгаж, 100 мянган айлыг орон сууцанд хамруулна. Авлигатай ил тод тэмцэнэ. 2030 онд нэг хүнд ногдох ДНБ-ийг 10 мянган ам.долларт хүргэнэ. Одоо 27 хувьтай байгаа ядуурлын түвшинг 15 хувь хүртэл бууруулна гэлээ.
Цалин, тэтгэвэр, тэтгэмж нэмж, тэтгэврийн шударга тогтолцооны суурийг тавьж, эмийн үнийн дарамтыг багасгаж буйд Ховд аймгийн иргэд талархал илэрхийлэв.
Улсын хэмжээнд 1600 гаруй цаг уурч байдаг. Нарийн мэргэжлийн энэ хүмүүсийн цалин хөлс, нийгмийн асуудал орхигдсон байсныг Засгийн газар шийдвэрлэж, анхаарч буйд тэд баяртай байгаагаа хэллээ.
Мөн Халзанбүрэгтэй төслийн хүрээнд орон нутгийнхны санал хүсэлтийг бодлогын түвшинд анхаарч өгөхийг хүсэв.
Үйл явдал
Улаанбаатар зам засвар, арчлалтын газар энэ онд 42 байршилд төсөл хэрэгжүүлж байна
“Улаанбаатар зам засвар, арчлалтын газар” ОНӨААТҮГ-т нийслэлийн Засаг дарга Б.Пүрэвдагва, Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга И.Баттөгс, нийслэлийн Замын хөгжлийн төсөл, хөтөлбөрийн зохицуулагч Л.Хосбаяр ажиллалаа.
Улаанбаатар зам засвар, арчлалтын газар нийслэлийн авто зам, байгууламжийн засвар, арчлалт, тэмдэг тэмдэглэгээ, ашиглалтыг хариуцан ажилладаг. Энэ онд нийслэлийн Засаг даргын захирамжаар хэрэгжүүлж буй 18 төсөл, арга хэмжээний хүрээнд нийт 42 байршилд засвар, шинэчлэлийн ажлыг гүйцэтгэж байгаа юм.
Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Б.Пүрэвдагва “Улаанбаатар зам засвар, арчлалтын газар хотын чухал эд эс. Авто замын засвар, шинэчлэлийн ажлууд түгжрэл, амьдралын чанартай шууд холбоотой. Иймд явган хүний зам, авто замын эвдрэлийг чанартай засаж, насжилт хэтэрсэн замуудыг шинээр барьж, ажлыг эрэмбэлэх нь чухал. Машин, техник, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэл, асфальтбетон үйлдвэрлэлийн зардал, уг үйлдвэрлэлд зориулж дайрга олборлох асуудлыг судлах, нийт асуудлыг нэгтгэн танилцуулахыг нийслэлийн Замын хөгжлийн төсөл, хөтөлбөрийн зохицуулагч Л.Хосбаярт хариуцуулъя” гэв.
Ажиллах хүчний нөхцөл, авто баазын парк шинэчлэл болон асфальтбетоны үйлдвэрлэлийн зардлыг багасгаж, бүтээмжийг сайжруулснаар ажлын бүтээмж 3-4 дахин нэмэгдэх боломжтойг Улаанбаатар зам засвар, арчлалтын газраас танилцууллаа.
Үйл явдал
Жуковын цэцэрлэгт хүрээлэнгийн тохижилт арваннэгдүгээр сарын 15-нд 90 хувьд хүрнэ
Баянзүрх дүүргийн 4 дүгээр хороо, Жуковын хөшөөний арын 6000 ам метр газрын зөвшөөрлийг цуцалж, цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах шийдвэрийг зургаадугаар сарын 19-нд нийслэлийн Засаг дарга Б.Пүрэвдагва гаргасан.
Энэ хүрээнд долоодугаар сараас бэлтгэл ажил явж, гүйцэтгэгч шалгаруулж, аравдугаар сарын 9-нд тохижилтын ажлыг эхлүүлжээ. Өнөөдрийн байдлаар тохижилтын ажил 15 хувьтай байна. Тухайн байршилд нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Б.Пүрэвдагва, Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга И.Баттөгс ажиллалаа.
Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Б.Пүрэвдагва “Улаанбаатар хотын нэг хүнд ногдох ногоон байгууламж 5.9 ам метр буюу дэлхийн дунджаас 60 хувиар бага. Тиймээс хотын ногоон байгууламжийг нэмэгдүүлэх, цэцэрлэгт хүрээлэн барих ажилд онцгой анхаарч байгаа. ХААН банктай хамтарч, Ногоон нуурын 5.5 га газрыг цэцэрлэгт хүрээлэн болгох ажлыг ирэх хавар эхэлнэ. Улаанбаатар цэцэрлэгт хүрээлэнгийн 10.2 га талбайн менежментийг нийслэл хариуцаж байна. "Рио Тинто Монгол” ХХК гэр хорооллын бүсэд 2 цэцэрлэгт хүрээлэн тохижуулна. Баянгол дүүргийн хойд дэнжийн 10 га газрын тохижилт, Гандангийн тохижилт зэрэг гэр хорооллын бүс, орон сууцны нягтаршилтай бүсийн ногоон байгууламжийг шат дараатай нэмэгдүүлнэ. Цаашид 42 ногоон байгууламж байгуулахаар төлөвлөсөн. Өнөөдрийн байдлаар 13 байршилд зураг төсөл хийгдэж байна. Энэ 13 ажил 2027 оны төсөвт суугдана” гэв.
Жуковын цэцэрлэгт хүрээлэнгийн тохижилтын ажлыг гүйцэтгэгч “Гарден сити” ХХК нийт 4160 ам метр талбайд дайрга дэвсэн индүүдэж, тэгшилсэн. 35.5 метр түшиц хана, тус бүр 10 ам метр хоёр пандуус, шат цутгасан. Хар шороо, дайрга, явган замын хашлага, хавтанг бэлтгэж нөөцлөөд байгааг “Гарден сити” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Д.Цэрэнпагма хэллээ.
Мөн тохижилтын ажилд зориулж 14 улиас, 38 голт бор, 29 өрөл, 92 нохойн хошуу, 1060 шар хуайсыг бэлтгэжээ. Жуковын цэцэрлэгт хүрээлэнгийн тохижилтын ажлыг арваннэгдүгээр сарын 15-нд 90 орчим хувьд хүргэж, ирэх хавар цэцэрлэгт хүрээлэнг бүрэн ашиглалтад оруулахаар төлөвлөлөө.
-
Дэлхий нийтээр..2021/03/30
Д.Сумъяабазар: Цагаан нөмрөгт баатрууддаа олон улсын эмч нарын баярын мэнд дэвшү...
-
Үйл явдал2019/06/04
Ажлын хэсгүүдийн хуралдаан болно
-
Дэлхий нийтээр..2025/02/11
Дайвар ачаанд нуусан хар тамхийг хүлээн авч, худалдахыг завдсан хэргийг шүүхэд ш...
-
Дэлхий нийтээр..2025/12/15
НҮБ-ын Хүүхдийн сантай хамтын ажиллагааг өргөжүүлнэ